Onder de titel Wat RES(t) schrijft Jop Fackeldey maandelijks een column in ROm. Deze column staat in ROm november 2025.
Het tegenovergestelde van ruimte is leegte. Daar moest ik aan denken toen ik de Ontwerp Nota Ruimte 2025 doorscrolde op het onderwerp energie. Misschien heb ik niet goed genoeg gelezen, maar met een kritische blik op het thema energie kan ik niet anders dan concluderen dat de plannen vooral getuigen van bestuurlijke voorzichtigheid, technocratisch optimisme en een schrijnend gebrek aan visie op de maatschappelijke impact van de energietransitie.
Door energie vooral te benaderen als de vraag ‘waar past het?’, gaan we voorbij aan de fundamentele maatschappelijke en economische veranderingen die de transitie vereist. De Ontwerp Nota Ruimte 2025 had echt een apart hoofdstuk energie verdiend, met energie als doel en een visie op een rechtvaardige, inclusieve en duurzame energietransitie.
Helaas blijft de nota vaag over de vraag wie profiteert, wie de lasten draagt en hoe de energietransitie kan bijdragen aan een rechtvaardige samenleving. De sociale dimensie ontbreekt vrijwel volledig. Energiearmoede, participatie van burgers in energieprojecten, en de verdeling van lusten en lasten komen nauwelijks aan bod. Misschien hoort dat niet in een Nota Ruimte, maar zo wordt de energietransitie een technocratisch project, losgezongen van de samenleving. Burgers en lokale overheden lijken vooral gezien te worden als obstakels die moeten worden ‘meegenomen’ of ‘geïnformeerd’ in plaats van als partners in de transitie.
Een apart hoofdstuk energie ontbreekt, met een visie op een rechtvaardige, inclusieve en duurzame energietransitie
De nota spreekt over ‘het inpassen van grootschalige energieinfrastructuur’ en ‘het reserveren van ruimte voor toekomstige energiehubs’. Mooi dacht ik, snel naar de beleidskeuzes in hoofdstuk 10.9, naar de ruimtelijke implicaties van de energietransitie. De uitwerking is ook hier op cruciale punten te abstract.
De nota benoemt weliswaar de noodzaak tot ‘integrale afwegingen’ en ‘maatschappelijk draagvlak’, maar concretiseert onvoldoende hoe deze afwegingen daadwerkelijk worden gemaakt. Zo ontbreekt een duidelijke visie op het spanningsveld tussen energieopwekking en andere ruimtelijke claims, zoals landbouw, natuur en woningbouw.
Daarnaast wordt de rol van lokale overheden en burgers slechts summier genoemd. Het hoofdstuk lijkt te verzanden in algemeenheden, terwijl juist scherpe keuzes en duidelijke kaders nodig zijn om de energietransitie ruimtelijk te verankeren. Energieplanologie klinkt goed, maar wat betekent dat nou in de praktijk? Welke ruimtelijke instrumenten zet wie in?
Kortom, hoofdstuk 10.9 signaleert de juiste thema’s, maar mist de concrete handvatten en prioritering die nodig zijn om de energietransitie ruimtelijk effectief te sturen.
Misschien wel het meest opvallende is de geringe aandacht voor energiebesparing. De nota rept over ‘ruimte voor duurzame opwek’ en ‘versterking van het energienet’, maar het verminderen van de energievraag komt nauwelijks aan bod. Terwijl elke expert het erover eens is dat besparing de goedkoopste en snelste manier is om de klimaatdoelen te halen. Waarom niet veel steviger ingezet op isolatie, gedragsverandering en het ontmoedigen van energieverspilling?
Hopelijk toont de definitieve nota meer lef én visie, want zonder echte keuzes en betrokkenheid van de samenleving blijft de energietransitie vooral een papieren werkelijkheid.
