Dit is een ingekorte versie van het dubbelartikel in ROmagazine november over Oss en Pivot Park. ROm november is geheel gewijd aan de Ruimtelijk Economische Visie van het ministerie van EZ. ROm is het vakmagazine over ruimtelijke ontwikkeling en de fysieke leefomgeving en digitaal gratis voor ambtenaren en bestuurders-politici in dat beleidsdomein. Voor het papieren magazine berkenen we alleen portkosten op jaarlijkse basis. Voor informatie over abonnementen klik hier.

‘Oss kruipt uit haar schulp,’ zegt de programmamanager stedelijke ontwikkeling Marionne van Dongen. ‘We hebben decennialang vooral in onze dorpen geïnvesteerd. Nu is het tijd om de stad zelf te versterken.’ Oss is al meer dan een eeuw verbonden met de farmaceutische industrie. Organon, later het Amerikaanse Merck Sharp & Dohme (MSD), schreef er geschiedenis. Voortgekomen uit de slachterij en vleesfabriek van Zwanenburg groeide het bedrijf uit tot wereldspeler met de productie van insuline en anticonceptiepillen. De verwevenheid met de lokale samenleving – qua werkgelegenheid, sociale binding én identiteit – maakt dat de biopharmasector vanzelfsprekend deel uitmaakt van de toekomstvisie van Oss. ‘Die farmaceutische traditie zit in het DNA van de stad,’ zegt adviseur farma Michelle van Wijk. ‘Pivot Park bouwt daarop voort. Het is een campus die letterlijk en figuurlijk op loopafstand van de stad ligt.’

 ‘Het spoor is ons geluk én ons ongeluk’

Met Pivot Park als spil zetten gemeente en provincie in op een schaalsprong in kennis en innovatie. Niet alleen door bedrijven aan te trekken, maar ook door onderwijs, wonen en mobiliteit te verbinden.

Toekomstperspectief

De verstedelijking en de doorontwikkeling van de biopharmasector in Oss zijn topprioriteit binnen het gemeentebestuur. ‘We willen dat Oss ook in de toekomst een prettige plek is om te wonen, te werken en te verblijven. Samen met de ondernemers, inwoners en andere partners werken we daar hard aan. Onder meer door de komende jaren tientallen miljoenen te investeren in woningbouw, voorzieningen, mobiliteit en economie’, aldus wethouders Frank den Brok (Economie) en Sidney van den Bergh (Verstedelijking).

De Spoorzone als schakel

Centraal in de stedelijke strategie staat de ontwikkeling van de Spoorzone — het gebied aan weerszijden van station Oss en Pivot Park tot aan station Oss-West. Hier moet een aantrekkelijk en bereikbaar stadsdeel ontstaan, met nieuwe woningen, publieke voorzieningen en een directe verbinding met de campus. ‘Het spoor is ons geluk én ons ongeluk,’ zegt beleidsadviseur Marionne van Dongen. ‘Het brengt bereikbaarheid, maar het verdeelt de stad ook. We hebben twintig gelijkvloerse kruisingen, negen daarvan midden in de stad. Om de ontwikkeling in de Spoorzone van de grond te krijgen, moeten we die aanpakken.’

Impressie van de dichte bebouwing met wonen en voorzieningen in de stationszone. Beeld Gemeente Oss

De gemeente werkt aan een integrale spooragenda tot 2050, samen met ProRail, NS, de provincie en het Rijk. Er liggen studies naar onderdoorgangen, opgetilde sporen en routes voor langzaam verkeer. ‘We willen letterlijk en figuurlijk de oversteek maken tussen de stad en de campus,’ zegt Van Dongen. ‘Daarmee verbinden we kennis en dagelijks leven.’ Ze wijst erop dat de directe toegang tot het campusterrein vanaf het station nu alleen via een omweg mogelijk is: voetgangers en fietsers moeten om de gebouwen van Pivot Park heen. ‘Dat moet in de toekomst anders kunnen.’

Samenwerken over grenzen heen

Oss bouwt de komende vijftien jaar aan 8.100 nieuwe woningen, vooral in de Spoorzone en de wijk Amsteleind in Oss-West. Daarmee krijgt de stad een verdichting die past bij haar regionale rol, denken de beleidsmakers. ‘Voor ons is dat echt een schaalsprong,’ zegt Van Dongen. ‘We willen een stad zijn waar mensen die in Oss werken ook kunnen wonen. Maar we investeren niet alleen in woningen, ook in voorzieningen – een nieuw theater, een regionaal zwembad – en in een aantrekkelijk stationsgebied.’

De stad is aangesloten bij de B7-steden van Brabant (met onder meer Breda, Eindhoven en Den Bosch) en leert zo hoe die hun verstedelijkingsstrategie vormgeven en uitvoeren. ‘Die kennis gebruiken we om onze eigen opgaven beter aan te pakken,’ aldus Van Dongen. ‘We willen een volwaardige stad worden in de Brabantse kennisregio.’

'Pivot Park is onderdeel van een Europees ecosysteem en dat moet je ook zo positioneren.' Beeld Pivot Park

Maar de samenwerking beperkt zich niet tot Brabant. Oss beseft dat de opgaven waar ze voor staat vragen om verder te kijken dan de eigen regio. Van Wijk vertelt hoe de stad samenwerkt met Nijmegen, ’s-Hertogenbosch en de provincies Noord-Brabant en Gelderland binnen het Pharma Delta-initiatief – een regionaal netwerk dat de biopharma-industrie moet versterken. ‘We trekken samen op, in overleg met bedrijven én met Den Haag en Brussel. Pivot Park is onderdeel van een Europees ecosysteem en dat moet je ook zo positioneren. Samenwerking met andere regio’s, nationaal en Europees, is essentieel. Niet alleen om inhoudelijke samenwerking mogelijk te maken, maar ook om de positie van Oss en Pivot Park te versterken en goed aan te laten sluiten op toekomstig beleid.’

Van visie naar uitvoering

De ambitie is helder, maar de uitvoering is complex. De plannen vergen forse investeringen, langdurige samenwerking en bestuurlijke afstemming over gemeente- en provinciegrenzen heen. ‘We zitten in een lappendeken van verantwoordelijkheden,’ zegt Van Dongen. ‘De grens tussen Noord- en Zuid-ProRail loopt hier, net als die tussen twee provincies en twee NS-regio’s. Dat maakt het ingewikkeld. Maar juist daarom is het belangrijk om aan tafel te blijven en het verhaal te blijven vertellen.’

‘Dat we op de kaart staan in de Ontwerp Nota Ruimte is een erkenning’

In de Ontwerp Nota Ruimte, die begin oktober verscheen, is Oss voor het eerst expliciet opgenomen in de zogeheten Brabantse Stedenrij – de langgerekte stedelijke zone van Roosendaal via Eindhoven tot Nijmegen. ‘Dat is voor ons een erkenning,’ zegt Van Dongen. ‘We stonden er eerst wat vaag op, een beetje grijzig. Nu hebben we letterlijk kleur gekregen op de kaart. Dat bevestigt dat we deel uitmaken van het stedelijk netwerk waar Nederland zijn economische toekomst ziet.’ Ze verwacht dat de opname betekent dat Oss kan rekenen op meer aandacht van het Rijk bij verstedelijkingsprojecten, infrastructuurinvesteringen en kennisontwikkeling. Het helpt bovendien om partners aan te trekken. ‘We krijgen vaker bezoek van ministeries,’ zegt ook Van Wijk. ‘Mensen van EZK, VRO en IenW zeggen dan: we wisten niet wat hier allemaal gebeurde. “Dit is goud,” zei er laatst eentje. Groen zijn jullie al, en ook innovatief, met de nodige historie – dat doet veel.’

De gemeente en provincie hebben hun aandeelhouderschap in Pivot Park verlengd tot 2036 om de groei van de campus te borgen. En in de Spoorzone is het eerste project in voorbereiding: de nieuwe wijk Amsteleind, met drieduizend woningen en een verbeterde onderdoorgang. ‘We willen niet blijven tekenen en praten,’ zegt Van Dongen tot besluit. ‘We willen bouwen. Dat is de enige manier om te laten zien dat Oss meebeweegt met de toekomst.’

Innovatie uit Oss

 ‘Startups kunnen hier letterlijk morgen beginnen. De laboratoria zijn plug-and-play.' Beeld Pivot Park 

‘Van laboratorium tot scale-up: bedrijven kunnen hier groeien zonder het ecosysteem te verlaten,’ vertelt Mark Ypinga, Chief Business Officer. Samen met Chief Operations Officer Arjen de Haan laat hij zien hoe en waar startups ontkiemen en hun levensvatbaarheid kunnen aantonen — in de verbouwde laboratoria van Organon en in de nieuwe gebouwen die er de afgelopen tien jaar zijn bijgekomen. De oude en nieuwe gebouwen dragen de namen van vermaarde wetenschappelijke pioniers als Marie Curie en Van Leeuwenhoek. ‘De nieuwe gebouwen zijn uiteraard moderner, duurzamer en opener van opzet.’ Net als het kennisecosysteem is ook het fysieke bedrijfspark in beweging: er liggen plannen voor transformatie, nieuwbouw en uitbreiding van de faciliteiten.

Studenten op weg naar hun praktijkles op Pivot Park. Beeld Pivot Park

Nieuwe start

Toen MSD dertien jaar geleden zijn R&D-activiteiten naar de Verenigde Staten verhuisde, dreigde in Oss een leeg terrein achter te blijven en dreigden honderden hoogopgeleide medewerkers hun baan te verliezen. Voor de gemeente, provincie en het ministerie van Economische Zaken was dat een wake-upcall. Ze besloten het terrein te herbestemmen tot sciencepark voor biomedische innovatie. ‘Er is toen samen met de overheden, de Brabantse Ontwikkelings Maatschappij (BOM), onderwijsinstellingen en het bedrijfsleven gekeken wat er mogelijk was,’ vertelt Ypinga. ‘Er waren gebouwen, er was kennis, er waren mensen met ideeën. Het idee om er een sciencepark van te maken was niet alleen goed voor Oss, maar ook voor innovatie in Nederland.’

‘Startups kunnen hier letterlijk morgen beginnen. De laboratoria zijn plug-and-play’

In 2012 startte Pivot Park met een handvol bedrijven. Nu telt het terrein meer dan zestig ondernemingen en ruim duizend werknemers — van kleine startups tot gevestigde spelers als Organon, MSD, Lonza en AstraZeneca.

Incubatie als kernactiviteit

De nieuwste activiteit van Pivot Park is de incubator, waar jonge biomedische bedrijven hun eerste stappen zetten met onderzoek en ondernemerschap. In flexibele labruimtes werken promovendi, oud-medewerkers van Organon en jonge ondernemers zij aan zij. We kijken door de deurvensters en zien jonge mensen in witte jassen bezig achter microscopen, reageerbuisjes en proefopstellingen. ‘Startups kunnen hier letterlijk morgen beginnen. De laboratoria zijn plug-and-play — alles wat je nodig hebt voor onderzoek staat er al. Dat verlaagt de drempel enorm,’ zegt Ypinga. De Haan vult aan: ‘Als beginnend biotechbedrijf wil je je niet bezighouden met luchtbehandeling, veiligheidsnormen of vergunningen. Hier zijn die voorzieningen al op hoog niveau aanwezig. Dat scheelt tijd, geld en risico. Daardoor kunnen jonge ondernemers zich concentreren op wat ertoe doet: hun idee verder brengen.’

'Als beginnend biotechbedrijf wil je je niet bezighouden met luchtbehandeling, veiligheidsnormen of vergunningen. Hier zijn die voorzieningen al op hoog niveau aanwezig. Dat scheelt tijd, geld en risico.'

We komen bij de ‘huiskamer’, met gedempt licht, statafels, een zitje en een presentatiescherm. Hier presenteren startende ondernemers meerdere keren per week hun resultaten of bedrijfsplan aan elkaar en aan hun begeleiders. ‘In deze fase draait het om leren van elkaar, om community,’ aldus Ypinga. ‘Zijn die levensvatbaar, dan begeleiden we ze met coaching, hulp bij financiering en regelgeving. Zo helpen we ideeën uit te groeien tot echte bedrijven.’

Leslokaal op Pivot Park. Beeld Pivot Park

Van idee tot onderneming

‘Kennis en innovatie zijn uiteindelijk de driver,’ zegt Ypinga. ‘We willen niet alleen labs verhuren, maar een omgeving creëren waarin mensen elkaar ontmoeten, samenwerken en kennis delen.’ Wat Pivot Park bijzonder maakt, is dat het park zijn eigen community beheert — in tegenstelling tot veel andere campussen waar vastgoed en organisatie gescheiden zijn. Hierdoor kunnen startups eenvoudig doorgroeien naar de volgende fase: van proof of concept naar scale-up. ‘Onze kracht zit in de stapsgewijze structuur: van incubator naar startup, van startup naar scale-up, van scale-up naar gevestigde speler,’ legt Ypinga uit. Bedrijven die al wat verder zijn, zoals Acerta Pharma, Synaffix en Cytrill, werken hier naast jonge onderzoekers, vaak in samenwerking met universiteiten of grote farmaceuten. Synaffix bijvoorbeeld doet hier research én development, maar werkt nauw samen met moederbedrijf Lonza in Zwitserland. ‘Zo blijft de innovatie hier, en de industrie internationaal verbonden.’

‘Kennis en innovatie zijn uiteindelijk de driver’ 

Zomeractitiviteit op de campus, voor studenten, familieleden en bewoners uit Oss. Beeld Pivot Park

Regionale verankering

Pivot Park onderscheidt zich ook doordat het geen universiteit op eigen terrein heeft, maar juist de verbinding zoekt met kennisinstellingen uit Nijmegen, Utrecht, Leiden en Eindhoven. Dat zorgt voor een flexibele dynamiek: studenten en onderzoekers brengen hun kennis in, terwijl bedrijven in Oss de stap naar toepassing zetten. De parkorganisatie werkt nauw samen met de gemeente Oss en de provincie Noord-Brabant, die beiden aandeelhouder zijn. Die publieke betrokkenheid blijkt essentieel te zijn geweest om de site te redden én om te blijven investeren in groei. ‘Ze beseffen heel goed hoe belangrijk dit park is voor de regio,’ zegt Ypinga. ‘Zonder die steun had dit nooit bestaan.’

De lange termijn vraagt wel om een nieuw ruimtelijk perspectief

De impact is niet alleen economisch. Pivot Park is ook sociaal verankerd in Oss: tien procent van alle werkenden in Oss werkt in de “farma”, en het park organiseert burendagen en openstellingen voor wandelaars. ‘We willen geen afgesloten industriegebied zijn,’ zegt De Haan. ‘Ons park is overdag open, mensen lopen hier gewoon doorheen. Dat is vrij uniek voor een bedrijvenpark.’